Ден саўлық биреў, ал, аўырыў мыңсан

  - 110


4-февраль – Дүнья жүзилик рак кеселлигине қарсы гүресиў күни

Халық арасында жақынға дейин «рак кеселлигиниң даўасы жоқ, емин тапқан адамға Нобель сыйлығы­на қосып, алтыннан бюсти соғылармыш»,-деген гәплердеайтылып жүрди. Ең ашынарлысы «рак диагно­зы қойылды ма, ол адамды өлимге ҳүким еткен менен барабар»,-деген сайыз түси­ник елеге дейин көп адам­лардың санасында орналасқан.

Статистикалық мағлыўматларға қарағанда ҳәр жылы Өзбекстанда 22 мыңнан асламырақ адамларда онко­логиялық кеселлик есапқа алынып атыр. Демек онкологиялық кеселликлерге буннан ярым әсир бурынғы көзқараста болыўдан тыйылыўымыз тийис.

Онкологиялық кеселликлер адам организминдеги барлық органларда ҳәм то­қымаларда болыўы мүмкин. Олар дүнья жүзиндеги дер­лик барлық мәмлекетлерде ушырасып турыпты ҳәм ин­саният алдындағы еле толық шешилмеген машқалалар­дың бири болып қалмақта.

Ҳәзирги ўақытта онколо­гиялық кеселликлерди ерте анықлаў, емлеў бурынғыға салыстырғанда аспан ме­нен жердей парқы бар. Көп жыллардан берли заманагөй әсбап-үскенелер ҳәм жа­ңаша емлеў методикалар­дың әмелиятқа енгизилиўи көпшилик наўқаслардың өз дәртлеринен айығып, жа­қсы болып кетиўин тәмий­инлемекте. Ҳәзир адам организминде раккеселлиги ерте, дәслепкибасқышындаанықланса, операция исленсе,нур ямасахимиотерапия өткерилсе, наўқаслар саўа­лып атыр.

Республикалық онкология диспансеринде 2014-жылы үлкен қайта оңлаў ислери жүргизилди, диспансер­диң бас имараты жаңалан­ды. Диспансерге ҳәзирги заман талабына сай жаңа диагностикалық ҳәм емлеў аппаратуралары орнатыл­ды. Медицина илимлериниң кандидаты М.И.Қурбановтың айтыўына қарағанда, диспансердеги нур менен емлеўши ескирген аппарат орнына, Өзбекстан Республикасы ўәлаятлары арасында дәслепкилерден болып жаңа нур үскенеси орнатылған. Ҳәзирги ўақытта бул диспан­серде тек Қарақалпақстан­ның қала ҳәм районларынан ғана емес, ал, қоңсылас Хорезм, Наўайы, Бухара ҳәмбасқа ўәлаятлардан да наўқаслар келип, емленип, шыпа таўып атыр.

2014-жылы ноябрь айында Республикалық онкология диспансеринде еки күн да­ўамында Халықаралық онко­лог шыпакерлердиң илимий- әмелий семинары өткерилди. Семинар жумысында Рос­сия, Ҳиндистан, Қазақстан Республикасынан онколог онкологалым ҳәм шыпакерлер, Өзбекстан Республикасы ўәлаятларынан 235 шыпакер қатнасты. Усы әнжуманда онкологиялық кеселликлер бойынша өз-ара баҳалы пи­кир алмасылды ҳәм келе­шекте рак кеселликлерин емлеў ҳәм алдын алыўда бирге ислесиў бағдарында келисип алынды.

Онкология тараўында еле шешими толық табылмаған мәселелер баршылық. Онко­лог шыпакерлердиң де, он­кологиялық кеселликлерге шатылған наўқаслардың да өмиринде гейде ҳеш күтил­меген ўақыялар ушырасып турады. Шыпакер наўқасқа кеселлигин айтсамба екен, айтпасамба екен деп екилен­ген ўақытлары да ушыраса­ды. Сизде рак кеселлиги бар деп айтыўдың өзи шыпакер ушын аңсат нәрсе емес.

«Институтты питкерип, енди жумыс баслаған жыл­ларым еди. Сонда асқаза­нында рак кеселлиги бар жасы үлкен бир адамның емлеўши шыпакери едим. Медицинадағы «онколо­гиялық кеселликтиң бар екенин наўқасқа айтыўға болмайды»,-деген қағыйдаға бойсынып, оннан рак кесел­лиги бар екенин сыр тутып, емлей басладым. Оған ке­селлигин хирургиялық усыл менен, яғный, операция ис­летиў зәрүрлигин уқтырмақшы болып бир неше мәрте ашық сөйлестим. Ол бәри- бир операциядан бас тарт­ты, дәрилер менен-ақ емле­нейин дегеннен ары өтпеди. Жаслық еттим бе, усы жасы үлкенди операцияға көндире алмадым. Ол кейин өзинде рак кеселлигиниң өтлесип кеткенинен хабар таўып, аўҳалы әдеўир аўырласқан пайтында «иним, биринши келгенимде мениң кеселли­гимниң рак екенин айтсаң болады-ғо, жүрегим жары­лып кетпес еди, операция ислеткен болар едим»,-деди. Бул сөзлерди елеге шекем ядымнан шығара алмайман,- дейди нураный онколог шы­пакер Ә.Дощанов.

Статистикалық мағлыўматларға қарағанда, дүнья жүзи мәмлекетлеринде ҳәр жылы 10 миллионнан аслам адамларда онкологиялық ке­селликлер жаңадан есапқа алынады. Орташа жыл сайын адамлардың онкологиялық кеселликлер менен кеселле­ниўшилик көрсеткишлери 3 пайызға көтерилип бара­тырғаны инсаниятты үлкен тәшўишке салмақта. Ҳәзирше бул көрсеткиште төменлеў тенденциясы сезилмей атыр.

4-февраль – Дүньяжүзи­лик рак кеселлигине қарсы гүресиў күнин белгилеўди шөлкемлестириўшилер (ВОЗ, UICC ҳәм т.б.) би­риншиден – дүнья жүзи мәмлекетлеринде рак ке­селлигиниң алдын алыў жумысларын жақсылаўды нәзерде тутады. ВОЗ экс­пертлериниң баҳалаўынша ҳәзирги онкологиялық ке­селликлердиң 40 пайызы­ның дурыс аўқатланыў, ре­жим сақлаў, саламат турмыс қәлпине бойсыныў, физика­  лық активлик ҳәм зыянлы әдетлерден (темеки шегиў, насыбай атыў ҳәм.т.б.) сақланыў арқалы алдын алыў мүмкин екен.

Екиншиден – рак кесел­лигине мүмкин болғанын­ша ерте диагноз қойылы­ўына ерисиў мақсет етилген. Бул ушын онкологиялық кеселликлер ҳәм олардың алдын алыў баспасөз ҳәм ғалаба хабар қуралларында турақлы сәўлелендирилип барыўы тийис. Ҳақыйқатын айтатуғын болсақ адамлар­да онкологиялық кеселликлер ҳаққындағы билим ҳәм түсиниклер кейинде қал­мақта. Усы себепли рак ке­селлигине дуўшар болған адамлардың тең ярымы шы­пакерлерге (онколог қәни­геге) кеселликтиң өтлесип, кешиккен дәўирлеринде келмекте.

Рак (саратан) кеселлиги биркүнде пайда болатуғын кеселлик емес. Өкпе, асқа­зан ҳәм көкирек безлерин­деги 1-1,5 см диаметрдеги рак түйинлериниң пайда болыўы ушын кеминде 5-10 жыл созылады екен. Сон­лықтан, онкологиялық ке­селликлердиң жүдә ерте, басланғыш басқышында табылыўы үлкен әҳмийетке ийе. Онкологиялық кесел­лик қанша ерте анықланса, оны емлеў, саўалтыў сонша аңсат болады.

Алламберген НУРНИЯЗОВ,

Өзбекстан Шыпакерлер Ассоциациясының  Қара­қалпақстан бөлиминиң орынлаўшы директоры, шыпакер-журналист.

Поделиться: