ИТИБАРСЫЗЛЫҚТЫӉ АҚЫБЕТИ МЕ ЯМАСА …

  - 33


Сиз не дейсиз?

 

 

Ана тили инсан ушын берилген үлкен байлық, ол арқалы миллет қәлиплеседи. Ана тилине ҳүрмет пенен қараў, оны сап ҳалында кейинги әўладларға мийрас етип қалдырыў бизиӊ әдиўли ўазыйпаларымыздан саналады. Ҳәзирги дәўирде ана тилимизден таза ҳалында пайдаланыўда айырым машқалалар ушыраспақта.
Мәселен, муғаллимлердиң кәсиплик байрамы қабатында үш түрли: «1-октябрь – Оқытыўшылар ҳәм устазлар күни», «1-октябрь – Устазлар ҳәм муғаллимлер күни» ҳәм «1-октябрь –Муғәллимлер ҳәм устазлар күни» болып, жазылып жүргенлигиниң гүўасы болдық. Биз қарақалпақ тилинде ҳәр түрли жазылыўын талқылап көрсек: бириншиси, «1-октябрь – Оқытыўшылар ҳәм устазлар күни». Негизинде, қарақалпақ тилинде академиялық лицей, кәсип-өнер колледжлери ҳәм жоқары оқыў орынларында билим бериўши қәнигелер оқытыўшылар деген сөз бенен аталады; екиншиси, «1-октябрь – Устазлар ҳәм муғаллимлер күни» деген вариантын-да да қәтелик бар, себеби, бунда еки сөздиӊ орны алмасып қолланылған; үшиншиси, «1-октябрь – Муғәллимлер ҳәм устазлар күни» болып қолланылған. Бунда итибарды тартатуғыны «муғаллим
» сөзиндеги «а» ҳәрибиниӊ орнына «ә» ҳәрибиниӊ қолланылыўында болып тур: (муғаллим - муғәллим). Муғәллим сөзи қарақалпақ тилиндеги орфографиялық қағыйдаларға сәйкес жазылмаған. Биз бул материалларды ғалаба хабар қуралларында, қаламыздағы усы
сәнеге байланыслы өткерилген жыйналысларда, қала берсе, қутлықлаўлардан топладық ҳәм мәмлекетлик тиллерге болған итибарсызлықты көрип, кеӊ жәмийетшиликке усыныўды мақул
көрдик. Демек, бул сөзлер дизбеги «1-октябрь – Муғаллимлер ҳәм устазлар күни» деп жазылыўы ҳәм дурыс қолланылыўы керек деп ойлаймыз, себеби, байрам сәнеси етип белгиленген
мәмлекетлик ҳүжжетлерде «1-октябрь – Муғаллимлер ҳәм устазлар күни» деп байрамныӊ негизги атамасы сыпатында берилген.  Халқымызда қандай да бир елдиӊ
мәдениятын билиўди қәлесеӊ, оныӊ базарына барып көр деген сөзлер жүреди. Әлбетте, халқымыз өз зәрүрликлери менен бул жәмийетлик орында көбирек болады. Дийқан базар-
ларымыз халыққа тынымсыз хызмет көрсетип келмекте. Онда айырым саўда орынларының атамасын жазыўдағы қәтеликлерге көз жумып қараў қыйын. Пайтахтымыздағы дийқан базарына
барсақ, оныӊ маӊлайындағы “Нөкис дийхан базары” деген атамаға көзиӊ түседи. Бул басқа районларда да, мәселен, Шымбай базарында “Шымбай дийхан базары”, Қоңырат базарын-
да “Қоңырат дийхан базары”, ал, Нөкис районындағы базарда “Ақмаңғытдийхан базары” деп жазылған. Биз бунда дийқан базарларының атамасы қалай жазылғанына итибар қараттық.
Ҳәммеӊизге белгили, бунда “дийхан” сөзи қәте жазылған, онда “х” ҳәрибиниң орнына “қ” ҳәриби қолланылып, “дийқан” деп жазылса имла қағыйдаларына сәйкес дурыс жазылған болады. Сондай-ақ, базар атамасын жазыўдағы емес, бәлким базарда қыстырыўлы турған жазыўларда жиберилген айырым қәтеликлерди айтып өтпей илаж жоқ. Базар ишинде жүргенде “Тазалық денсаулықтыӊ гиреўи” деген сөзге көзиӊиз түседи.
Бундай даналық сөзлер инсанларды әдеп-икрамлылық, азадалық ҳәм тазалыққа шақырары сөзсиз. Бул гәптеги кемшилик: денсаўлық сөзи дефис арқалы емес, биригип жазылады; гәптиӊ дүзилисинде тазалық сөзинен кейин сызықша белгиси қойылады. Демек, бул ҳикметли сөз
тил нызамлылығына сәйкес “Тазалық – денсаўлықтыӊ гиреўи” деп жазылса мақсетке муўапық болар еди. Сөзлердиӊ орфографиялық ҳәм стиллик жақтан қәте жазылыўы ана тилимизге болған ҳүрметсизлик емеспе яки итибарсызлықтыӊ ақыбетиме? Әлбетте, кишкене кемшиликлер
дурысланбаса ҳәм өз ўақтында сапластырылмаса үлкен қәтелерге айланыўы мүмкин.

Тоқтагүл ШАМАМБЕТОВА,
НМПИдиң қарақалпақ тили ҳәм
әдебияты қәнигелигиниң студенти.

Поделиться: